Montecassino, Archivio Abbaziale, Reg. 4 (RSAF, n. 11, fol. 17r)
source date: [1065 December 1 - 1065 December 31] [Capua (Caserta)] [1137 - 1166]
edition published: 2022
availability: Metadata and texts are released as Creative Commons, Attribution-ShareAlike 4.0 (CC BY-SA 4.0) (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

In nomine Domini nostri Iesu Christi. Anno ab incarnatione ejus millesimo sexagesimo quinto, et octavo anno principis domni Richardi et domni Iordanis filii ejus gloriosis principibus, et tertio anno ducatus eorum gloriosorum principum Cajete, mense december, quarta indictione. Ideoque nos Ildeprandus Domini gratia, archiepiscopus archiepiscopatui Sanctorum protomartyris Stephani et Agathe hujus sanctae Capue sedis, declaramus quia supradictus Richardus gloriosus princeps divina inspiratione compulsus pro mercede et redemptionis anime sue vult construere et edificare cenobium, et desiderat invenire remotum locum ut monasterium edificandum esse, venit ad nos querens a nobis ut commutationem facere de aecclesia pertinens suprascripti nostri archiepiscopatui vocabulo Sancti Michaelis archangeli que dicebatur antiquitus Arcu Diane et modo dicitur ad Formam et integre tribus aecclesie subiecte et pertinentes ad ipsa aecclesia Sancti Micheaelis archangeli, una ex se e vocabulo Sancti Iohanni costructa iuxta ipsa aecclesia Sancti Michaelis, alia vero ibique similiter cum vocabulo Sancti Salvatori, tertia namque sursum in monte esse videtur ibique propinquo vocabulo Sancti Ylarii, et terris cultis et incultis et montibus pertinentes ad ipsa aecclesia Sancti Michaelis archangeli, que tote ipse prenomitate aecclesiae a vetustate consumpte sunt. Et supradicti gloriosi principi est pertinens sui palatii una aecclesia vocabulo Sancti Iohannis qui dicitur de Landelpaldi que esse videtur intus hanc Capuanam civitatem que nobis pro parte suprascripti nostri archiepiscoptui in comutatione dare voleret cum rebus pertinentes ad ipsam aecclesiam Sancti Iohanni. Et dum utriusque partium congruerentur secundum canonica institutione velut etiam statutum regum, legis auctoritate, una cum consensum sacerdotum, levitarum atque clericorum suprascripti nostri archiepiscopatui pro causam meliorationis agnoscendum, si res meliorata esse que pro parte suprascripti nostri archiepiscopatui recepturi eramus de illa que pro parte suprascripti nostri archiepiscopatui daturi eramus. Accersitus nostrum missum bonum opinionem Deum timente nomine Marium presbiterum et cardinalem suprascripti nostri archiepiscopatui et ipse princeps a sua parte direxit missum suum Iohannem iudicem et Auloaldum iudicem quibus abierunt ipse misso et ipsi iudices et ita egerunt et reversi sunt et nuntiaverunt supradicti gloriosi principi et nobis ut cum summa diligentia conspexissent atque considerassent ipsos que pro parte supradicti nostri archiepiscopatui recepturi eramus de ipsos que pro parte suprascripti nostri archiepiscopatui daturi eramus. Sed rem meliorata eorum multo melius et ex omnibus esse comparuerit illud que a predicto gloriosum principem recipere debebamus de illud que ei daturi eramus. Quapropter ut commutationem istam secundum legem firmiter fieret per omnia convocavimus inter nobis ipsi iudices et subscriptos idoneos homines. Igitur nos prenominatus Ildeprandus Domini gratia archiepiscopus sicut nobis actum et congruum est bona nostra voluntate una cum consensum sacerdotum levitarum atque clericorum supradicti nostri archiepiscopatui et erga nobiscum habendo suprascriptum Auloaldum iudicem abbocatorem supradicti nostri archiepiscopatui, per hanc cartulam commutatione ipsa inter nos secundum legem fecimus et dedimus et tradidimus vobis qui super Richardi gloriosi principi. Hoc est integra predicta aecclesia Sanctis Michaelis archangeli cum integre ipse tribus aecclesie et integris omnibus territoriis cultis et incultis et montibus per quovis modum ad ipsa aecclesia Sancti Michaelis archangeli pertinenes invenitur una cum omnibus inferius et superius ibi abentibus atque cum universis suis pertinentiis et abiacentis et cum viis suis ibidem intrandi et exiendi, ad possessionem vestram qui super Richardi gloriosi principi et de vestris heredibus seu cui ipsos per vos datum paruerit et de eius heredibus vel cui hanc cartulam in manu paruerit, ad abendum et possidendum et faciendum exinde omnia que vobis placuerint. Unde de ea omnia suprascripta que vobis superius in commutatione dedimus et tradidimus qualiter diximus nobis nec ad successores nostros nec ad parte supradicti nostri archiepiscopatui nec alii cuilibet exinde nullam reservavimus sed cunctum et integrum ipsos vobis in commutatione dedimus et tradidimus sicut supra diximus. Et pro hec vos qui supra Richardus gloriosus princeps presenti per cartulam in commutatione secundum legem dedisti et tradidisti nobis qui superius Hildeprandi Domini gratia archiepiscopi pro parte suprascripti nostri archiepiscopatui, hoc est integra predicta vestra aecclesia vocata Sancti Iohanni qui dicitur de Landelpaldi cum predictis rebus, idest terre et persone posite iuxta ipsa aecclesia Sancti Iohanni que constituta esse videtur intro his dicta civitate Capue et rebus mobilibus omnibus que sunt ornamentis eusdem aecclesie Sancti Iohanni et integris omnibus curtis et terris de fora supradicta dictae Capuana civitatis per quovis modum ad ipsa aecclesia Sancti Iohanni pertinentes invenitur pertinentes ipsos sui palatii una cum omnibus inferioribus et superioribus ibi habentibus atque cum universis suis pertinens et aiacentiis et cum viis suis ibidem intrandi et exiendi simul cum omnibus scriptionibus et muniminis ab ipsa aecclesia Sancti Iohanni pertinentes inde continentes et pertinentes cum omni continentia que exinde continunt, ad possessionem nostram qui super Hildeprandi archiepiscopi et de successoribus nostris et ad parte supradicti nostri archiepiscopatui vel cui ipsa nostra carta in manu paruerit, ad abendum et possidendum et faciendum exinde omnia que nobis vel eis placent. Rebus vero mobilibus ipsis ornamentis hi sunt: Scrineum cum reliquie unum. Busside cum reliquie unum. Scrineum ossatum unum. Planete serice due. Ammictum cum lista deaurata unum. Orali serici duo. Planeta castanea una. Ammictum cum lista oriola una. Orale ad acu unum. Planeta linea cum faciolum unum. Manipulum unum. Camisum unum. Calici argentei duo. Patena de argentum una. Calicem de stagneo et patena. Circitorium cum lista deaurata cum albe unum et circitoria serica tria. Cooperatoria serica quattuor. Cooperatorium cum lista deauratum unum et alia coopertoria serica quattuor. Facitergium ad acu unum. Lena serica una. Fane serice due et alii panni serici tribus. Pellicie serice tria. Pallia de serica quattuor. Cortinella ad acu una. Turibula de argentum dua. Crucem de argentum una et alie minores cruces de argento tres. Nudillu unu cum gemme due. Altare piczolum de ebore unum et biaricium alium unum. Cristallum unum. Cortine linee maiori due et piczole due. Liber comite majore unum et minori duo. Omelia Gregoriale una et alia vetusta una et quadragesimale una. Passionaria dua. Optaticum unum. Prophetarum unum. Regum unum. Historiale unum et quaterni de historia Ruth. Parabole Salamonis unum. Actum apostolorum unum. Epistola Pauli una. Dialogo uno. Liber Epiphanii unum. Antiphonarium de nocte unum et de die duo. Ymnarium unum. Ambrosianum unum. Manuale franciscu unum. Glose una. Unde de ea suprascripta que vos nobis ut supra in commutatione dedisti et tradidisti vobis nec alii cuilibet exinde nullam reservasti sed cunctum et integrum ipsos vos nobis ut supra in commutatione dedisti et tradidisti. In omni ratione et ordine sicut in ipsa nostra cartula commutationis continet que vos nobis exinde firmasti, que scripta est per Carponium notarium roborata per ipsis qui supra et Auloaldo iudices et per alii testes. Ea ratione quatinus amodo et semper nos qui super Richardus gloriosus princeps et vestros heredes seu cui ipsos per vos datum paruerit et ad eius heredes, vel cui hec cartula in manu paruerit firmiter habeatis et possideatis integra suprascripta que nos vobis superius in conmutatione dedimus et tradidimus et faciatis exinde omnia que vobis vel eis placuerint. Et obligamus nos qui super Hildeprandus Domini gratia archiepiscopus nos et successores nostros et parte suprascripti nostri archiepiscopatui vobis supranominati Richardi gloriosi principi et ad vestri heredibus seu cui ipsos per vos datum paruerit et ad eius heredibus vel cui cartula ista in manu paruerit integra ea omnia suprascripta que nos vobis ut supra in commutatione dedimus et tradidimus defendere et antestare amodo et semper ab omnibus hominibus ab omnique partibus. Et quando volueritis licentiam et potestatem habeatis vos vobis vel illi sibi exinde auctores et defensores esse vicibus nostris cum ista commutationis cartula et cum aliis vestris vel eis in nostris rationibus quomodo vel qualiter melius potueritis et volueritis vestre vel eis sint potestatis et quando volueritis defendamus vobis vel eis ipsos sicut supra obligavimus. Si autem nos qui super Hildeprandus Domini gratia archiepiscopus vel successores nostros aut parte suprascripti nostri episcopatui, hanc cartam commutationis de quibus continet aliquando per qualecumque ingenium removeri quesierimus vel si non fecerimus et non compleverimus vobis vel eis ea omnia per ipsum ordine qualiter superius leguntur, sexaginta libras auri bonum purissimum pena nos vel successores nostros componere obligamus vobis qui supra Richardi gloriosi principi vel ad vestris heredibus seu cui ipsos per vos datum paruerit Et hec carta commutationis de quibus continet qualiter secundum legem stare poterit firma permaneat. Et taliter nos qui super Hildeprandus archiepiscopus una cum consensu sacerdotum et levitarum atque clericorum suprascripti nostri archiepiscopatui et erga nobiscum habendo iam dicto advocatore superscripti nostri archiepiscopatui, qualiter nobis congruum fuit secundum legem fecimus. Et te qui supra Carponium notarium qui interfuisti scribere rogavimus. Capua. Ego qui supra Hildeprandus archiepiscopus. Ego Iohannis archidiaconus. Ego Petrus presbiter et Primicerius. Ego Urso presbiter. Ego Borrandus presbiter et abbas. Ego qui super Marius presbiter. Ego Sikenolfus diaconus. Ego qui super Iohannes iudex. Ego qui super Auloaldus iudex. Ego Auxentius.

Gattola 1733, p. 253; Tosti 1842-1843, I, pp. 400-403; RSAF, pp. 32-37 (source of the text reproduced here).

Per l'uso del termine cardinalis nell'accezione di canonico della cattedrale: Kuttner 1945, p. 145.

Del Regesto di S. Angelo in Formis esiste una riproduzione anastatica allestita a Montecassino nel 2002 (editore: Pubblicazioni Cassinesi). Nel regesto, il documento è accompagnato da una miniatura che rappresenta lo scambio: RSAF Miniature, Tav. IV.