Mantova, Archivio di Stato, Archivio Gonzaga, D.VI.I, b. 328
source date: [1099 November 12] [Brescello (Reggio Emilia)] [1319]
edition published: 2021
availability: Metadata and texts are released as Creative Commons, Attribution-ShareAlike 4.0 (CC BY-SA 4.0) (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Exemplum ab autentico relevatum. In nomine sancte et individue Trinitatis. Anno ab incarnatione domini nostri Iesu Christi millesimo nonagessimo nono, XII die mensis novembris, indictione VII. Ego in Dei nomine Matilda comitissa et ducatrix et filia quondam Bonefacii bone memorie qui fuit dux et marchio, qui professa sum ex nacione mea lege vivere Longobardorum, vollo monasterium quod parentes mei construxerunt in castro Briscillo in loco sue proprietatis, ubi nunc donnus Tebaldus Dei nutu abbas preesse videtur, quod est consecratum in honore Sancte Trinitatis et Sancti Archangeli Michaellis atque sanctorum appostolorum Petri et Pauli nec non et Sancti Genesii confessoris Christi, ut sit liberum et absolutum post mortem meam ab omni conditione et potestate quam parentes mei sibi servaverint, et ego habeo pro remedio anime mee seu parentum meorum, set sit in potestate Romanae Ecclesie, sicut ego olim concessi et dedi. Et omnes res illas territorias et familias utriusque sexus quas parentes mei vel ego dedimus eidem monasterio sint a presenti die proprietario nomine iam dicti monasterii, absque ulla conditione vel potestate: hoc est castrum Briscilli, cum omni qui eidem castro et curti pertinere videntur, scilicet cum mercato et porto qui ibidem in ipso fluvio Padi percurrit, atque cum massariciis ibidem pertinentibus. Eciam in locis et fondis Birupto, Sacha, et Sancto Georgio, cum capella inibi ad eiusdem Sancti Georgij honorem constructa; eciam in Sorbolo et in Ciano atque Banciola, cum piscaria ibidem pertinente et cum omnibus rebus in suprascriptis locis pertinentibus, tam domuicultilis atque massariciis, et omnibus adiacentiis. In iam dicta curte Briscillo sunt massaricie decem, que massaricie recte et laborate fuerunt per Bonizone qui vocatur Natalis et Iohannem fratrem eius, atque Baruncio eciam Mediolanum, nec non et Iohannem qui vocatur de Vithaliana, et Petrum presbiterum, seu Dominicum qui vocatur Biacqua et Ardoynum eciam Bonizonem gastaldium. Et in Birupto sunt massaricie quatuor, que recte fuerunt per Petrum et item Petrum, seu Raginbertum atque Adelprandum presbiterum. Et in loco qui dicitur Sacca sunt massaricie tres, que recte et laborate fuerunt per Martinum qui vocatur Biçulasco et Restaldum seu Baroncellum. Et in Sancto Georgio sunt massaricie quattuor, que recte et laborate fuerunt per Adam et Petrum qui Donucio vocabatur, seu Iohannem atque Martinum. In Sorbolo et in Inciano sunt massaricie tres que recte fuerunt due per Boniçonem, tercia per Damianum. Et in Banciola sunt massaricie tredecim, que recte et laborate fuerunt per Iohannem Fulcheradi et Paulum seu Martinum atque Ursum, eciam Lupum et Iohannem qui vocatur Ciriamilio, nec non et Dominicum presbiterum seu Giselbertum et Andream qui vocatur Tavanus, seu Adelbertus et Martinus qui dicitur Affiegia, et una ex eis est apsa. Eciam vollo ut habeat ipsum monasterium piscatores cum domibus quas habere videtur in Tomba Razolo, seu cum usibus aquas, piscatoribus et usibus silvarum; eciam cum terra vidata et rebus territoriis quas ex parte iam dicti monasterii pertinere videntur. Similiter et piscatores quos habet in Gardignagola cum piscationibus, et usibus silvarum habet iam dictum monasterium. Eciam vollo ut habeat quod avus meus Thedaldus marchio dedit suprascripto monasterio in loco Pelavo; habeat proprietario iure sine omni condicione alicuius potestate massaricies sex et dimidie, cum omnibus rebus que ad ipsas massaricies pertinere videntur. Et recte et laborate fuerunt una per Adelberto Creto, alia per Gavinato qui dicitur Mango et filius eius Bonoaldo, tercia per Dominicus et Martinum germanos, quarta per Bono Dionisie, quinta per Trembonio de Campo, sexta per Bonoaldo, dimidia per Dotho. Et vollo ut habeat iam dictum monasterium sedimen unum cum casis super se habente, que est massaricia una que est in Buthrice, et recta et laborata est per Benedictum massarium; et est per mensuram iustam inter sedimen et vites cum areis ubi estant, seu terris arabilis et pratis, iugera vigintiquattuor. Et vollo ut habeat suprascriptum monasterium massaricias sex que sunt posite in loco et fondo Gonzaga, et recte et laborate fuerunt una per Iohannem Montanum, alia per Albertum Sciroto, tercia per Benedictum, quarta per Iohannem Schannapassara, quinta per Alpertum Croto, sexta per Martinum Madelberti, septima per fratre Martinum Latrudi; et sunt suprascripte massaricie unaqueque per mensuram iustam inter sedimen et vites et areis ubi estant iugera duo, de terris arabilis iugera sex, de silvis cum areis suaque iugera quattuor. Etiam volo ut habeat suprascriptum monasterium massaricias tres, que sunt posite in loco et fondo ubi Castello Novo dicitur, iuxta fluvium Bondenum; et fuerunt recte et laborate una per Iohannem qui dicitur de Previthe, alia per item Iohannem qui dicitur Vuarstalise, tercia per Domimcum Germanum; et sunt suprascripte massariciae unaqueque per mensuram iustam inter sedimen et vites cum area ubi estant iugera duo, de terris arabilis iugera sex, de silvis cum areis suarum iugera IIII. Et vollo ut habeat iam dictum monasterium massariciam unam, que est posita in fondo qui dicitur Campolongo, et recta et laborata fuit per Iohannem Ilolcurandi; et est massaricia ipsa per mensuram iustam inter sedimen et vites ubi estant cum areis suarum iugera duo, de terris arabilis iugera sex, de silvis cum areis suarum iugera quattuor. Simul volo ut habeat suprascriptum monasterium massaricias duas que esse videntur in loco et fondo Arlaula, que recte erant una per Ursonem aliam per Iohannem qui dicitur Brina; et sunt unaquemque per mensuram iustam inter sedimen et vineis ubi estant iugera duo, de terris arabilis iugera sex de silvis cum areis suarum iugera IIII. Et volo ut habeat suprascriptum monasterium massariciam unam in loco et fondo qui dicitur Casale Mercuri, que laborata erat per Martinum Gariunti; et est ipsa massaricia per mensuram iustam inter sedimen et vineis cum areis suarum ubi estant iugera duo, de terris arabilis iugera sex, de silvis cum areis suarum iugera IIII. Item volo ut habeat prefatum monasterium similiter massaricia una que est posita in loco et fondo Mandrie, et erat laborata per Mandreverto ferario; et est ipsa massaricia per mensuram iustam inter sedimen et vineis cum areis suarum iugera duo, de terris arabilis iugera sex, de silvis cum areis suarum iugera quattuor. Et volo ut habeat suprascriptum monasterium massariciam unam in loco et fondo Sancto Benedicto, que fuit laborata per filium Stefani qui dicitur Pillacavra; et est ipsa massaricia per mensuram iustam inter sedimen et vites cum areis ubi estant iugera duo, de terris arabilis iugera sex, de silvis cum areis suarum iugera quattuor. Et habeat suprascriptum monasterium in suprascripto loco Sancto Benedicto broilum que est per mensuram iustam. Et volo ut habeat suprascriptum monasterium massaricia una in loco et fondo Virole, et est laborata per Petrum Donini; et est massaricia ipsa per mensuram iustam inter sedimen et vites cum areis suarum iugera duo, de terris arabilis iugera sex, de silvis cum areis suarum iugera IIII. Itemque volo ut habeat suprascriptum monasterium massaricia una que est in loco Bledolo; et erat laborataper Dominicum massarium, et est per mensuram iustam inter sedimen et vites cum areis ubi estant iugera duo, de terris arabilis iugera X. Simul volo ut habeat predictum monasterium massaricia octo: quattuor in loco et fondo Ripalta, que fuerunt laborate, una per Leopisce, aliam per Alberiço, tertia per Beriço, quarta per Baruço. Iam dicte alie quattuor massaricie esse videntur in loco et fondo Godi, una per Firmum, alia per Leonem Bruningi, tercia per Dominicum, quarta per Arniçonem; et sunt ipse octo massaricie unaqueque per mensuram iustam inter sedimen et vites cum areis suarum iugera duo, de terris arabilis iugera X, de silvis cum areis suarum iugera octo. Et volo ut si massaricie que superius leguntur per iam nominata loca amplius terras aut vites habent, que ad ipsas massaricias pertinentur, que supra mensura legitur, in iam dicti monasteri potestate persistant. Et volo ut habeat suprascriptum monasterium piscatores cum iure piscandi in fluvio Mincio ubicumque oportunum fuerit, quos parentes mei dederunt suprascripto monasterio. Et volo ut habeat suprascriptum monasterium piscariam unam que nominatur lacus de Nasenga, omnia in integrum non longe a castro qui dicitur Scorçariolum. Et volo ut habeat suprascriptum monasterium casale unum infra civitatem Ferariam, in fondo Tabernulo prope monasterium Sancti Petri apostoli; et est casale ipsum per mensuram iustam de unoquoque latere pedes XX, de unoquoque capite pedes XV; coheret ei da sera via publica, a meridie casa Georgij presbiter, da aquilone Bone ançile Dei, a mane ingressus communis. Foris eadem civitate Ferarie infra burgum habeat casale unum cum casa super se habentem in fondo Bagnolo, non longe a monasterio Sancti Clementis; et est per mensuram iustam ab unoquoque capite pedes XIII, de unoquoque latere pedes XXX. Coheret ei de duabus partibus via pubblica, de tercia parte Stefani de Filiça, de quarta parte Vuido de Petro Marberti. Et habeat ipsum monasterium aliam casam infra ipsum burgum in eodem fondo Bagnolo non longe a basilica Sancti Michaelis. Coheret ei de duabus partibus via publica, de tercia casa de Crima, de quarta parte casa mea que in mea reservo potestate. Et habeat ipsum monasterium capelam unam in predicto burgo Ferarie in eodem fondo Bagnolo; et est edificata in honore Sancti Michaelis cum atrio suo in circuito se habente. Et volo ut habeat quod pater meus dedit suprascripto monasterio habeat proprietario iure, et sine omni conditione vel molestatione alicuius potestatis: scilicet castrum unum cum casis et capela consecrata in honore Sancti Martini in eodem castro, cum tolimine et fosato circumdatum, cum aliquantis rebus foris eodem castro ibidem pertinentibus iuris mei, que sunt per mensuram iustam cum eodem castro et fosato iugera tria, que sunt posite in comitatu Regensi, in loco qui vocatur Sancto Martino; atque massaricias numero tredecim, que sunt posite in loco qui dicitur Sableta. Prima massaricia que recta fuit per Iohannem qui dicitur Anticario, est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera duodecim. Secunda ibi prope que laborata erat per Petrum qui dicitur Vuagina, et est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant, seu terras arabiles iugera quattuordecim. Tercia que laborata erat per Borningum, est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera XI. Quarta que laborata erat per filium bone memorie Alberti qui fuit notarius, est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera quattuor. Quinta est posita in curte Pançano, prope fluvio qui est canalis, que laborata erat per Dominicum qui dicitur Spolio; est per mensuram iustam inter sedimen cum areis ubi vites estant seu terras arabiles iugera novem. Sexta que laborata erat per Giselbertum, est per mensuram iustam inter sedimen cum areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera quattuor. Septima que laborata erat per Dominicum et Martinum germanos qui dicuntur Bugatti, est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera sex. Octava que laborata erat per Martinum qui dicitur Siolixano, est per mensuram iustam inter sedimen et areas vites estant seu terras arabiles iugera duodecim. Nona que laborata erat per Eginulfum, est inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera X. Decima que laborata erat per Amicumpresbiterum, est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera decem. Undecima que laborata erat per Iohannem qui dicitur Moreno, est per mensuram iustam inter sedimen cum areis ubi vites estant seu terras arabiles iugera duodecim. Duodecima que laborata erat per Aribertus filius Martini, est per mensura in iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera quattuor. Terciadecima que laborata erat per Iohannem qui dicitur Fugilupum, est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera sex. In loco Farciano sunt massaricie due, que pertinent ad ipsam curtem Sableta. Prima massaricia recta erat per Albertum filium bone memorie Reginça; est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera septem et modia duo. Secunda in ipso loco Farciano, que laborata erat per Martinum qui dicitur Garuliolo, est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera decem et septem. In loco Faxano massaricie due, una que laborata erat per Leonem, est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera septem. Aliam namque que laborata erat per Dominicum qui dicitur Raçoni, est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera octo. Et sunt brayde due que pertinent ad predictam cortem Sabletam: una est posita prope ipsum castrum Sancti Martini et est per mensuram iustam iugera sex. Alia est posita in predicto loco Sableta, que est per mensura iustam iugera similiter sex. Et in Vuiçarolo sunt massaricie due: prima massaricia que laborata erat per Ançegarium est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terra arabiles, iugera decem et septem. Secunda ibi prope est, que recta et laborata erat per Avulnario; est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera X. In loco qui dicitur Sancto Faustino est massaricia una, que laborata erat per Iohannem; est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera decem. In loco et fondo Bertolasco est massaricia una, que laborata erat per Geminianum qui dicitur Caurio; est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles atque prata et silvas iugera quattuordecim. Atque pecia una de terra laboratoria, que est posita in loco qui dicitur Roncho Viscovi, prope locum qui dicitur Bondenum que laborata erat per Stefanum et Iohannem germanos qui dicuntur Longobiliores; est per mensuram iustam iugera novem. Atque casas et res territorias iuris mei que sunt posite in loco Caselle et Roncalie: coheret eis ad ipsas casas et res de predicto loco Caselle de duabus partibus monasterium Sancti Sisti, a tercia parte Cimbola, a quarta parte via que dicitur Brixiana, et in aliquid campum Sancte Parmensis ecclesie; et sunt predicte case et res per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles atque prata, gerbida et silvas seu buscalia iugera quinquaginta. In predicto loco Roncalie casis et rebus; coheret eis finis ab una parte fluvius Padi, alia parte ipsum monasterium Sancti Sisti, tercia parte predicta Gimbola, a quarta parte Sancti Remigij; et sunt iam diete casae et res in ipsas coherencias per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles et prata et gerbida et buscalea atque paludes seu silvas iugera treginta. Ibi prope in suprascripto loco Roncalie est massaricia una que recta fuit ante ipsos dies per quondam Brunum qui dicitur da Pado; est per mensuram iustam inter sedimen et areas ubi vites estant seu terras arabiles iugera IIII. In loco qui dicitur Scorçariolo sunt pecie quattuor de terra: una cum sedimine, alia aratoria, tercia silvata, quarta ortiva. Prima cum predicto sedimen super se habente residere videtur per Evuardum et Iohannem qui dicitur caligarius, et Petrum sartorem et Leo Ravagnano et Gisulfum et Petrum; et est per mensuram iustam iugera quattuor. Et est predicta pecia de terra cum predictus sedimen super se habente prope fluvio Oleo qui dicitur terrato; coheret ei da duabus partibus arginem. Secunda que est laboratoria ibi prope: coheret ei ab una parte fossa que dicitur Ganbina et Senaida, ab alia parte fossa que dicitur Sigiverti, a tertia parte Nasengella, a quarta parte mihi reservo; et est pecia ipsa de terra aratoria in ipsas coherentias per mensuram iustam iugera trigintanovem. Tercia pecia de terra que est silvata, que est posita in loco qui dicitur Pontonisco; coheret ei ab uno latere fossa que dicitur de Molino, ab alia parte fossa que dicitur Lotholeto, a tercia parte Nasenga que est suprascripti monasterii Sancti Genesij, a quarta parte fosatum. Et est pecia ipsa de terra silvata infra ipsas coherencias cum aliquis pascuis et gerbidis ac paludibus super se habente, insimul tenente per mensuram iustam iugera duocenta quinquaginta et septem. Quarta est in eodem loco ortiva Scorçariolo; est posita iusta fluvium Oleum prope castrum ipsius loci, est per mensuram iustam iugerum unum; coheret ei ab una parte fluvius Olei, a tribus partibus mihi reservo, sibique in hiis rebus alie sunt coherentie. Has et omnia predictas res et familias utriusque sexus iam dicto monasterio a presenti die proprietario nomine do, cedo, confero et per presentem hoc scriptum ibidem habendum confirmo; ita ut nullus de heredibus ac proheredibus meis vel successoribus vel alia aliqua persona habeat potestatem requirendi aliquam conditionem vel districtionem aut albergariam sive pro beneficio vel pro feodo, sive pro aliquo dato aut facto quod parentes mei vel ego fecimus, excepta Ecclesia Sancti Petri cui dedimus et concessimus. Si quis vero, quod futurum esse non credo, si aliquis de heredibus ac proheredibus meis vel successoribus vel alia aliqua persona requisierit, vel aliquam molestiam vel iniuriam aut albergariam vel aliquam districtionem suprascripto monasterio vel suis hominibus fecerit, componat libras mille denariorum papiensium, medietatem suprascripto monasterio et medietatem iam dicte Sancte Romane Ecclesie cuius iuris est. Hoc enim scriptum pagine Iohannis iudicis Sacri Palacii tradidi et scribere rogavi, in quo subter confirmans testibusque attuli roborandum. Actum Brisilli castro, in camera que est iusta ipsum monasterio feliciter. Ego quoque Vuido comes qui dicitur Vuera filius Vuidonis comitis factus adoptivus filius supradicte domine comitisse Matilde hoc presens scriptum cum ea fieri feci et laudando confirmo; ita ut neque mihi neque alicui heredum meorum infringere aut immutare quolibet tempore quod suprascriptum est liceat; et si forte contingerit quod ego aut aliquis de meis heredibus hoc presens scriptum violare presumpserit, penam suprascriptam persolvat Sancte supradicte Romane Ecclesie, atque suprascripto monasterio, et quod factum ac scriptum est inviolabiliter ac perpetui permaneat. Et ut velius credatur et firmius teneat manu propria subscribendo signum crucis imposui. Matilda Dei gratia si quid est in hac cartula a me facta subscripsi. Ego Paganus Romane Ecclesie diaconus cardinalis subscripsi. Ego Ardericus iudex interfui et subscripsi. Signum ++++ manuum Alberti comitis filius quondam Bosonis item comitis et Ughonis filius quondam Magnifredi et Açonis filius quondam Ubaldi et Bosonis filii Vuicoli et Alberti filii Ugonis de Rodilia atque Benlençonis de Vuardestalla, seu Alberti Patarini atque Ariprandi de Cremona vassi Alberti comitis qui testes rogati fuerunt. Ego Iohannes palatinus iudex et advocatus supradicti monasterii scriptor huius cartula iudicati post traditam complevi et dedi. (S.T.) Ego Lodoycus de Cavaciis Sacri Palacii notarius autenticum huius exempli una cum infrascriptiis Bonsavero, Amadeo et Rolandino notarii vidi, legi et ascultavi et ut in eo continebatur ita hic scripsi, nil addens vel minuens quod sensum vel sententiam mutet, nisi forte in literis vel silabis componendum et preter signa tabelionis quos omissi; et ex auctoritate, licentia atque mandato reverendi viri domini fratris Nicolai abbatis, Doadolani vicari generalis venerabilis patris, domini fratris Simonis Dei et apostolica sedis gratia Episcopi Parmensis et domini Bernardini de Nuvolono iudicis v( ... ) nobilis viri domini Loysii de Gonçagis potestatis Parme et domini Andrioli de Salamonibus iudicis advocatus communis Parme qui dicto v( ... ) et advocatus antedictus dictum auctenticum viderunt et examinaverunt, non cançelatum, non abolitum, non in aliqua sui parte viciatum, et curo dicto exemplo concordare exemplavi, et in publicam formam reduxi signumque meum aposui; die veneris sextodecimo martii, presentis dominus domno Petro de Bernuciis archipresbitero plebis de Coliculo Parmensis diocesis, Marcho de Aretio notario dicti domini episcopi, Casmario de Casmariis notarius Parmensis, Rolandello Açoni tubator communis Parme, Çoanino de Pasavanciis de Mantua et Martino de Caminata de Mantua testes rogati. In palatii veteri communis Parme, in millesimo trecentesimo decimonono, indicione secunda. (S.T.) Et ego Bonsaverus quondam domini Otonelli filius Sacri Palacii notarius autenticum huius exempli una cum predicto Lodoyco et infrascriptis Amodeo et Rolandino notari vidi, legi et ascultavi et ut in eo continebatur ita in hoc scriptum in veteri et ad maiorem coroborationem de mandato dictorum dominorum me subscripsi, signumque meum consuetum apposui, dictis die, loco, testibus, millesimo et indicione. (S.T.) Ego Amadeus de Vrede notarius imperiali auctoritate autenticum huius exempli vidi et una cum predictis Lodoicus et Bonsavero et infrascripto domino Rolandino notariis excultavi et ad coroborationem et cautelam et mandato dictorum dominorum me subscripsi et signum mei nominis aposui. Dictis die loco, testibus, millesimo et indicione secundum continencia ipsius autentici per singulum et in tutum fideliter. (S.T.) Ego Rolandinus Cancellus imperiali auctoritate notarius autenticum huius instrumenti una cum predictis Lodoyco, Bonsaverio et Amadeo notariis vidi, legi et ascultavi et sicut superius scriptum est vidi continenti in ipso autentico una cum predictis notariis et ad coroborandum presentis exempli de mandato predictorum dominorum me subscripsi et signum meum apposui. Dicti die, loco et testibus, millesimo et indicione.

CDP I n. 52, pp. 178-188; MGH DD Math. n. 55, pp. 167-176.

Bonacini 2000; Pigaiani 2015 pp. 149-152.

https://www.dmgh.de/mgh_dd_math/index.htm#page/167/mode/1up.

Bonacini definisce il documento in questione “quasi un polittico del monastero” (p. 632).